İdari Yargıda Yürütmenin Durdurulması

İdari yargıda yürütmenin durdurulması müessesesi, kamu hizmetlerinin devamlılığı ile bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin korunması arasındaki hassas dengeyi sağlayan en önemli mekanizmalardan biridir. Bu kurum, idarenin kamu gücüne dayanarak tesis ettiği işlemlerin doğurduğu sonuçları geçici olarak askıya alarak, hukuk devleti ilkesinin hayata geçirilmesinde kritik bir rol üstlenmektedir.

 

Yürütmenin Durdurulmasının Hukuki Temelleri

Yürütmenin durdurulması kurumunun ortaya çıkışı, iki temel hukuki sebebe dayanmaktadır. İlk olarak, hukuk devleti ilkesi gereği idarenin tüm eylem ve işlemlerinin yargısal denetime tabi olması zorunluluğu bulunmaktadır. Anayasa Mahkemesi’nin 1963 tarihli kararında belirtildiği üzere, hukuk devleti insan haklarına saygı gösteren, adil bir hukuk düzeni kuran ve bütün faaliyetlerinde hukuka uyan bir devlet olmayı gerektirir.

İkinci temel sebep ise, idari yargıda dava açılmasının işlemin yürütülmesini kendiliğinden durdurmamasıdır. İdari işlemler, hukuka uygunluk karinesinden yararlanarak tesis edildikleri andan itibaren yürütülme gücüne sahiptirler. Bu durum, idarenin kamu hizmetlerini aksatmadan yerine getirmesini sağlarken, diğer yandan bireylerin haklarının korunması açısından bazı zorluklar yaratmaktadır.

Hukuk devletinin maddi unsurları arasında insan onuru, adalet ve eşitlik ilkeleri ön plana çıkmaktadır. İnsan onuru, bireylerin birbirlerine göstermek zorunda oldukları saygının dayandığı kişisel değeri ifade ederken, adalet ve eşitlik ilkeleri hukuk devletinin vazgeçilmez unsurlarını oluşturmaktadır. Yürütmenin durdurulması müessesesi, bu değerlerin korunması ve hayata geçirilmesinde önemli bir araç işlevi görmektedir.

İdari İşlemlerin Niteliği ve İcrailik

İdare veya idare adına hareket eden özel hukuk kişileri tarafından kamu gücü kullanılarak yapılan ve kişilerin hukuki durumlarını etkileyen işlemler, idari işlem olarak tanımlanmaktadır. Bu işlemler hukuka uygunluk karinesinden yararlanır ve yargı kararıyla iptal edilinceye kadar hukuka uygun sayılarak icrai sonuçlarını doğururlar.

İdari işlemlerin icrailik özelliği, idarenin iradesinin açıklanmasıyla mevcut hukuk düzeninde etkiler yaratması ve hukuki sonuçlar ortaya çıkarması anlamına gelmektedir. Bu özellik sayesinde idare, aldığı kararları herhangi bir izne tabi olmaksızın doğrudan uygulayabilmektedir. Ancak bu güç, idarenin keyfi davranışlarına karşı bireylerin korunmasını da gerektirmektedir.

Yürütmenin Durdurulması Kararının Şartları

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 27. maddesi, yürütmenin durdurulması kararının verilebilmesi için gereken şartları düzenlemektedir. Maddenin ikinci fıkrasına göre; “Danıştay veya idari mahkemeler, idari işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve idari işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi durumunda, davalı idarenin savunması alındıktan veya savunma süresi geçtikten sonra gerekçe göstererek yürütmenin durdurulmasına karar verebilirler.”

Telafisi güç veya imkânsız zarar kavramı, her somut olayda ayrı ayrı değerlendirilmesi gereken objektif bir kriterdir. Alman Anayasa Mahkemesi uygulamalarında da görüldüğü üzere, bu değerlendirmede gelecekte oluşabilecek sonuçların taraflar açısından ne anlam ifade ettiği, neyin telafi edilemez olacağı veya taraflar için neyin beklenebilir ya da tahammül edilebilir olduğu hususları dikkate alınmaktadır.

Açıkça hukuka aykırılık şartı ise, daha karmaşık bir değerlendirme gerektirmektedir. Hukuka aykırılık kavramı sadece kanuna ve mevzuata aykırılık hali ile sınırlı değildir. Eşitlik, adalet, hak ve nesafet kurallarına aykırılık da hukuka aykırılık kapsamında değerlendirilmektedir. Ancak bu aykırılığın “açık” olması gerekmektedir, yani işlemin ilk görünüşü itibariyle hukuka aykırı olması aranmaktadır.

Savunma Zorunluluğu ve İstisnaları

6352 sayılı Kanun’un 57. maddesiyle yapılan değişiklik sonrasında, yürütmenin durdurulması kararı verilebilmesi için davalı idarenin savunmasının alınması veya savunma süresinin geçmesi şart koşulmuştur. Bu düzenleme, Anayasa Mahkemesi’nin daha önce benzer bir düzenlemeyi iptal etmesine rağmen yeniden getirilmiştir.

Anayasa Mahkemesi’nin 2006 tarihli kararında, yürütmenin durdurulması kararı verilebilmesi için davalı idarenin savunmasının alınmasının, mahkemelerin bu konuda karar vermesini geciktireceği ve kişilerin telafisi imkânsız zararlarla karşılaşmalarına yol açacağı belirtilmiştir. Bu gerekçeyle, Bankacılık Kanunu’ndaki benzer düzenleme Anayasa’ya aykırı bulunarak iptal edilmiştir.

Bununla birlikte, kanun uygulanmakla etkisi tükenecek olan idari işlemler için bir istisna getirmiştir. Bu tür işlemlerin yürütülmesi, idarenin savunması alınmaksızın da durdurulabilmektedir. Ancak kanun koyucu, kamu görevlileri hakkında tesis edilen atama, naklen atama, görev ve unvan değişikliği ile geçici veya sürekli görevlendirmelere ilişkin işlemlerin uygulanmakla etkisi tükenecek işlemlerden sayılmayacağını açıkça belirtmiştir.

Teminat Meselesi

Yürütmenin durdurulması kararları kural olarak teminat karşılığında verilmektedir. Ancak durumun gereklerine göre teminat aranmayabilir. İptal davalarında teminat istenmeyebileceği gibi, idareden ve adli yardımdan faydalanan kimselerden de teminat alınmamaktadır. Taraflar arasında teminata ilişkin olarak çıkan anlaşmazlıklar, yürütmenin durdurulması hakkında karar veren mahkeme tarafından çözümlenmektedir.

Uygulamada, mahkemelerin çoğu zaman teminat almadan yürütmenin durdurulması kararı verdikleri görülmektedir. Bu durum, yürütmenin durdurulması kurumunun asıl amacı olan bireylerin korunması işlevinin ön plana çıkarılması anlamına gelmektedir.

İtiraz Mekanizması

Yürütmenin durdurulması istemleri hakkında verilen kararlara karşı itiraz yolu açıktır. İtiraz süresi, kararın tebliğini izleyen günden itibaren yedi gündür ve bir defaya mahsus olmak üzere kullanılabilir. İtiraz mercii, kararı veren yargı yerine göre değişmektedir.

İdare ve vergi mahkemeleri ile tek hakim tarafından verilen kararlara karşı bölge idare mahkemesine, bölge idare mahkemesi kararlarına karşı en yakın bölge idare mahkemesine, Danıştay dava dairelerince verilen kararlara karşı ise konusuna göre İdari veya Vergi Dava Daireleri Kurullarına itiraz edilebilmektedir. İtiraz edilen merciler, dosyanın kendisine gelişinden itibaren yedi gün içinde karar vermek zorundadır ve itiraz üzerine verilen kararlar kesindir.

Vergi Davalarında Özel Durum

Vergi mahkemelerinde, vergi uyuşmazlıklarından doğan davaların açılması, tarh edilen vergi, resim ve harçlar ile benzeri mali yükümlerin ve bunların zam ve cezalarının dava konusu edilen bölümünün tahsil işlemlerini kendiliğinden durdurmaktadır. Bu nedenle, bu tür davalarda ayrıca yürütmenin durdurulması talebinde bulunulmasına gerek yoktur.

Ancak bazı özel durumlarda bu kural geçerli olmamaktadır. Davacının gösterdiği adrese tebligat yapılamaması nedeniyle işlemden kaldırılan dosyaların yeniden işleme konulması ile ihtirazi kayıtla verilen beyannameler üzerine yapılan işlemler tahsil işlemini durdurmamaktadır. Bu hallerde yürütmenin durdurulması ayrıca talep edilmelidir.

Yürütmenin Durdurulması Kararının Sonuçları

Yürütmenin durdurulması kararı, idari işlemin kanunilik ve icrailik niteliğini askıya almaktadır. Karar, işlemin yapıldığı andan itibaren icra edilmesini durdurur, yani geçmişe etkilidir. İşlemi yapan idarenin, dava konusu işlemi icraya başlamadan önceki haline getirmesi gerekmektedir.

Aynı zamanda yürütmenin durdurulması kararı ileriye de etkilidir. Kararın verildiği andan itibaren herkes ve idare için uyulması zorunlu, bağlayıcı bir karar niteliği taşımaktadır. Yürütmenin durdurulması kararı verilen dava dosyaları öncelikle incelenir ve karara bağlanır.

İdare, yürütmenin durdurulması kararının gereklerini en geç otuz gün içinde yerine getirmek zorundadır. Anayasa’nın 138. maddesine göre yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır ve bu kararları hiçbir suretle değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez.

Uygulama Sorunları ve Sorumluluk

Yürütmenin durdurulması kararlarının yerine getirilmemesi durumunda hem idarenin mali sorumluluğu hem de kamu görevlilerinin cezai sorumluluğu söz konusu olmaktadır. İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 28. maddesine göre, mahkeme kararlarına göre işlem tesis edilmeyen veya eylemde bulunulmayan hallerde idare aleyhine Danıştay ve ilgili idari mahkemede maddi ve manevi tazminat davası açılabilmektedir.

Yargı kararlarını uygulamayan kamu görevlileri ise Türk Ceza Kanunu’nun 257. maddesi uyarınca görevi kötüye kullanma suçunu işlemiş sayılmaktadır. Görevinin gereklerine aykırı hareket etmek suretiyle veya görevinin gereklerini yapmakta ihmal veya gecikme göstererek kişilerin mağduriyetine neden olan kamu görevlisi hakkında cezai işlem başlatılabilmektedir.

Danıştay içtihatlarında da vurgulandığı üzere, yürütmenin durdurulması kararlarının uygulanmaması idare için ağır bir hizmet kusuru teşkil etmektedir. Bu durumda davacının uğradığı zarar karşılığı olarak tazminat ödenmesi gerekmektedir. İdare, ödemiş olduğu tazminat için kusuru oranında kararı uygulamayan kamu görevlisine rücu edebilmektedir.

Temyiz ve İstinaf Aşamasında Yürütmenin Durdurulması

Temyiz veya istinaf yoluna başvurulmuş olması, mahkeme kararlarının yürütülmesini kendiliğinden durdurmamaktadır. Ancak bu kararların teminat karşılığında yürütülmesinin durdurulmasına karar verilebilmektedir.

Davanın reddine ilişkin kararlara karşı temyiz ya da istinaf yoluna başvurulması halinde, dava konusu işlem hakkında yürütmenin durdurulması kararı verilebilmesi İYUK’un 27. maddesinde öngörülen koşulların varlığına bağlıdır. Yani telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi gerekmektedir.

İptal davalarında ise teminat istenmeyebilir ve temyiz ve istinaf incelemesi sırasında yürütmenin durdurulması istemleri hakkında verilen kararlar kesindir. Kararın bozulması halinde ise, kararın yürütülmesi kendiliğinden durmaktadır.

Anayasa Yargısında Yürütmenin Durdurulması

Anayasa Mahkemesi’nin kanunların yürürlüğünü durdurma yetkisi konusu tartışmalı olmakla birlikte, Mahkeme 1993 yılından itibaren bu yetkiyi kullanmaktadır. Anayasa Mahkemesi, kamu yararını kollamak, ileride giderilmesi güç ve olanaksız durumların ortaya çıkmasını önlemek ve verilecek iptal kararının sonuçsuz kalma ihtimalini bertaraf etmek amacıyla kanunların yürürlüğünü durdurabilmektedir.

Yürürlüğün durdurulması kararı, yargısal bir işlev ve yargı yetkisinin bütünü içinde yer almaktadır. Bu karar, yargı yetkisini kullanma araçlarından birisini oluşturmakta ve kamu yararını ile kamu düzenini kollamaktadır. Ancak bu yetkinin yasal dayanağının olmaması eleştirilmekte ve Anayasa’da açıkça düzenlenmesi gerektiği savunulmaktadır.

Yürütmenin durdurulması müessesesi, hukuk devleti ilkesinin hayata geçirilmesinde vazgeçilmez bir araçtır. Kişilerin temel hak ve özgürlüklerinin korunması ile kamu hizmetlerinin devamlılığı arasındaki dengenin sağlanmasında kritik bir rol üstlenmektedir. Uygulamada karşılaşılan sorunlara rağmen, bu kurumun etkin kullanılması adaletin tecellisi ve hukuk devleti ilkesinin yerleşmesi açısından büyük önem taşımaktadır.

 

Bu konuda daha fazla yardım veya danışmanlık için bizimle iletişime geçebilirsiniz.