Svedočenje pred turskim sudovima u građanskom i krivičnom postupku

Svedočenje predstavlja jedno od najznačajnijih dokaznih sredstava u turskom pravnom sistemu, kako u građanskim tako i u krivičnim postupcima. Tursko pravo ne posmatra davanje iskaza kao dobrovoljnu radnju, već kao građansku dužnost koja proizlazi iz normi javnog prava. Svako lice koje je čulnim opažanjem steklo saznanja o činjenicama relevantnim za rešavanje spora može biti pozvano da se pojavi pred sudom i iznese ono što zna. Osnovni pravni izvori koji uređuju ovu oblast su Zakonik o građanskom postupku br. 6100 (Hukuk Muhakemeleri Kanunu), Zakonik o krivičnom postupku br. 5271 (Ceza Muhakemesi Kanunu), Zakon o zaštiti svedoka br. 5726, kao i relevantne odredbe Krivičnog zakonika Turske br. 5237.

Pravna definicija i priroda svedočenja

Svedok je treće lice koje nije stranka u postupku, a koje je neposrednim čulnim opažanjem steklo saznanja o relevantnim činjenicama, bilo viđenjem, sluhom ili ličnim prisustvom na mestu događaja. Turska sudska praksa dosljedno definiše svedoka kao lice koje pred nadležnim organima iznosi ono što je lično opazilo. Važno je naglasiti da postojanje ličnog odnosa između svedoka i jedne od stranaka, uključujući prijateljstvo ili neprijateljstvo, ne predstavlja razlog za izuzeće svedoka. Takve okolnosti se ipak uzimaju u obzir prilikom ocene dokazne vrednosti iskaza.

Prema turskom pravu, stranka u postupku može predložiti bilo koje lice kao svedoka bez prethodnog pribavljanja njegove saglasnosti. Ne postoji obaveza obaveštavanja potencijalnog svedoka o tome da je uvršten u listu svedoka. Stoga je moguće da lice sazna za svoje određivanje kao svedoka tek po prijemu sudskog poziva.

Obaveza svedočenja i posledice neodazivanja

Tursko pravo propisuje opštu obavezu svedočenja. Član 245 Zakonika o građanskom postupku predviđa da svedok koji je uredno pozvan, a ne pojavi se bez opravdanog razloga, prinudno se dovodi. Sud može, osim toga, naložiti da nemarni svedok snosi troškove nastale njegovim izostankom. U krivičnom postupku, član 44 Zakonika o krivičnom postupku sadrži istovrsnu odredbu koja omogućava kako prinudno dovođenje, tako i obavezivanje svedoka na nadoknadu nastalih troškova.

Pored mehanizma prinudnog dovođenja, građanski sudovi raspolažu ovlašćenjem za izricanje novčanih kazni. Član 253 Zakonika o građanskom postupku određuje da svedok koji bez zakonskog razloga odbija da svedoči, odbija da položi zakletvu ili uporno odbija uprkos tome što je sud odbio navedeni razlog, kažnjava se novčanom kaznom od petsto do pet hiljada turskih lira i obavezuje na naknadu time prouzrokovanih troškova, a ročište se odlaže na drugi datum radi ponovnog saslušanja svedoka.

Poziv koji se upućuje svedoku mora da sadrži određene podatke u skladu sa članom 244 Zakonika o građanskom postupku: naziv i adresu suda, datum i vreme ročišta, predmet očekivanog svedočenja, kao i izričito upozorenje o pravnim i krivičnopravnim posledicama neodazivanja, odbijanja svedočenja ili odbijanja polaganja zakletve.

Tok saslušanja svedoka

Postupak saslušanja svedoka u turskom pravu zasnovan je na načelu neposrednosti koje prožima tursko procesno pravo. Član 259, stav 1 Zakonika o građanskom postupku utvrđuje da svedoci se saslušavaju pred sudom koji postupa u predmetu. Sudija lično vodi saslušanje. Ukoliko to zahteva utvrđivanje istine, sud može odlučiti da se svedok sasluša na mestu događaja ili na mestu gde se nalazi predmetna stvar. Svedok koji nije u stanju da se pojavi zbog bolesti ili invaliditeta sasluša se na mestu gde se nalazi. Kada se svedok nalazi van sudske nadležnosti, sud može odlučiti da se saslušanje obavi putem zamolnice upućene nadležnom sudu po mestu boravišta svedoka.

Pre svakog saslušanja sud vrši proveru identiteta svedoka u skladu sa članom 254 Zakonika o građanskom postupku. Svedoku se postavljaju pitanja o imenu, datumu rođenja, zanimanju, adresi i odnosu sa strankama. Član 260 istog zakonika predviđa da sudija pre saslušanja obaveštava svedoka o predmetu o kome će svedočiti i poziva ga da iznese šta mu je poznato o relevantnim pitanjima.

Član 261 Zakonika o građanskom postupku uređuje način davanja iskaza. Svedoci se saslušavaju pojedinačno, a još nesaslušani svedoci ne smeju se nalaziti u sudnici za vreme saslušanja drugog svedoka. Sud može po potrebi naložiti suočavanje svedoka. Svedok je dužan da iskaz daje usmeno i sasluša se bez prekidanja. Tokom saslušanja svedok ne sme koristiti pisane beleške.

U krivičnom postupku, član 201 Zakonika o krivičnom postupku predviđa unakrsno ispitivanje, pri čemu stranke i njihovi zastupnici mogu postavljati pitanja svedoku pod nadzorom predsedavajućeg sudije.

Pravo na uskraćivanje iskaza

Iako je obaveza svedočenja opšte pravilo, tursko pravo priznaje nekoliko kategorija izuzeća kako u građanskom tako i u krivičnom postupku.

U građanskom postupku Zakonik o građanskom postupku predviđa tri osnova za uskraćivanje iskaza. Član 248 uređuje uskraćivanje iz ličnih razloga. Pravo da odbiju svedočenje imaju sledeća lica: supružnik ili bivši supružnik stranke, verenik ili verenica, krvni srodnici u pravoj liniji uzlaznog i silaznog reda, pobočni krvni srodnici do trećeg stepena, tazbinski srodnici do drugog stepena, lica povezana usvojenjem, kao i hraniteljske porodice i deca koja su im poverena na brigu. Član 249 uređuje uskraćivanje na osnovu profesionalne tajne. Advokati, lekari, stomatolozi, farmaceuti, babice, notari i finansijski savetnici mogu odbiti da svedoče o činjenicama koje su saznali u obavljanju profesionalne delatnosti. Međutim, ako titular tajne da dozvolu za njeno otkrivanje, pravo na uskraćivanje prestaje, uz zadržavanje posebne zaštite koja advokatima pripada na osnovu Zakona o advokaturi br. 1136. Član 250 odnosi se na uskraćivanje zbog opasnosti od povrede interesa, koje je primenjivo kada bi iskaz neposredno materijalno oštetio svedoka ili lica navedena u članu 248, narušio njihovu čast ili ugled, ili prouzrokovao pokretanje krivičnog postupka protiv njih.

Član 247, stav 2 Zakonika o građanskom postupku nameće sudiji obavezu pouke. Kada provera identiteta pokaže da svedok pripada kategoriji lica koja imaju pravo na uskraćivanje iskaza, sudija je dužan da svedoka po službenoj dužnosti pouči o ovom pravu pre nego što saslušanje otpočne.

Ipak, član 251 Zakonika o građanskom postupku uvodi izuzetke od prava na uskraćivanje. Čak i lica koja načelno imaju pravo na uskraćivanje ne mogu se na njega pozvati u četiri slučaja: kada su bila prisutna kao svedoci pri zaključenju pravnog posla, kada se iskaz odnosi na rođenja, smrtne slučajeve ili venčanja unutar porodice, kada se tiče imovinskopravnih sporova koji proistječu iz porodičnih odnosa, i kada se odnosi na radnje koje je svedok preduzeo kao pravni prethodnik ili zastupnik jedne od stranaka.

U krivičnom postupku, član 45 Zakonika o krivičnom postupku daje apsolutno pravo na uskraćivanje iskaza supružniku, vereniku ili verenici, srodnicima u pravoj liniji, krvnim srodnicima do trećeg stepena, tazbinskim srodnicima do drugog stepena i licima povezanim usvojenjem sa osumnjičenim ili optuženim. Član 46 predviđa ograničeno pravo na uskraćivanje za branioce u pogledu saznanja stečenih u njihovoj profesionalnoj svojsti i za lekare i babice u pogledu profesionalne tajne, s tim da ovo pravo prestaje kada titular tajne da saglasnost. Član 47 uslovljava iskaz državnih službenika dozvolom njihovog neposrednog pretpostavljenog.

Zakletva i izuzeci

Polaganje zakletve je standardni element postupka saslušanja svedoka. U građanskom postupku svedok u skladu sa članom 256 Zakonika o građanskom postupku polaže zakletvu da će govoriti istinu pre ili posle davanja iskaza.

U krivičnom postupku član 50 Zakonika o krivičnom postupku određuje kategorije svedoka koji se saslušavaju bez polaganja zakletve: lica koja u trenutku saslušanja nisu navršila petnaest godina, lica bez sposobnosti rasuđivanja koja ne mogu da shvate prirodu i značaj zakletve, kao i lica koja se sumnjiče, optužuju ili su osuđena za učešće u krivičnom delu koje je predmet istrage, za prikrivanje učinioca ili za uništenje, skrivanje ili izmenu dokaznog materijala. Pored toga, lica koja na osnovu člana 45 Zakonika o krivičnom postupku imaju pravo na uskraćivanje iskaza mogu, čak i ako se odreknu tog prava i pristanu da svedoče, odbiti polaganje zakletve.

Lažno svedočenje u turskom krivičnom pravu

Lažno svedočenje se u turskom pravu tretira kao teško krivično delo i svrstano je u krivična dela protiv pravosuđa u Krivičnom zakoniku. Član 272 Krivičnog zakonika predviđa stepenovan sistem kazni koji odražava kako ozbiljnost postupka u okviru kojeg je lažno svedočenje dato, tako i nastupele posledice.

Osnovno krivično delo, definisano u stavu 1 člana 272, određuje da lice koje u okviru istrage pokrenute zbog nezakonitog čina da iskaz koji nije istinit pred licem ili organom ovlašćenim za saslušanje svedoka, kazniće se zatvorom od četiri meseca do jedne godine. Kada je lažni iskaz dat pred sudom ili pred licem ili organom zakonom ovlašćenim za primanje zakletve, kazna se prema stavu 2 povećava na zatvor od jedne do tri godine. Ako je lažno svedočenje dato tokom istrage ili gonjenja za krivično delo za koje je propisana kazna zatvora duža od tri godine, stav 3 predviđa zatvor od dve do četiri godine.

Kazne se dalje pooštrávaju u zavisnosti od posledica lažnog iskaza. Ako je prema licu na koje se lažni iskaz odnosi primenjena neka mera obezbeđenja osim zadržavanja ili pritvora, kazna se povećava za polovinu. Ako lažno svedočenje prouzrokuje zadržavanje ili pritvor, lažni svedok se pored toga tereti kao posredni izvršilac krivičnog dela nezakonitog lišenja slobode. U najtežem slučaju, kada lice na koje se lažni iskaz odnosi bude osuđeno na doživotni zatvor sa posebnom težinom ili na doživotni zatvor, lažnom svedoku preti kazna zatvora od dvadeset do trideset godina.

Član 274 Krivičnog zakonika predviđa institut delatnog kajanja. Ako svedok otkrije istinu pre donošenja odluke kojom se ograničavaju prava lica na koje se lažni iskaz odnosi, kazna se ne izriče. Ako se istina otkrije nakon takve odluke, ali pre pravnosnažne presude, kazna se može smanjiti za dve trećine do jedne polovine. Ako je istina otkrivena pre nego što osuđujuća presuda postane pravnosnažna, smanjenje iznosi od jedne polovine do jedne trećine.

Zaštita svedoka

Zakon o zaštiti svedoka br. 5726, koji je stupio na snagu 5. jula 2008. godine, uspostavlja pravni okvir za zaštitu svedoka čiji su život, telesni integritet ili imovina ozbiljno i stvarno ugroženi zbog njihovog svedočenja ili zaštitne uloge u krivičnom postupku. Zaštita se proteže i na bliske srodnike takvih svedoka. Raspoložive mere obuhvataju prikrivanje stvarnog identiteta i adrese svedoka, dodelu fizičke zaštite, primenu tehničkih mera nadzora, promenu mesta stanovanja i, u određenim slučajevima, privremenu ili trajnu promenu identiteta. Zakon predstavlja i pravni osnov za anonimno svedočenje na osnovu člana 58 Zakonika o krivičnom postupku.

O advokatu Ozanu Sojluu

Advokat Ozan Sojlu je pravnik sa sedištem u Istanbulu koji pruža pravnu pomoć stranim državljanima u širokom spektru pravnih pitanja u Turskoj, uključujući porodično pravo, krivičnu odbranu, pravo nekretnina, pravo stranaca i građanske sporove. Zahvaljujući iskustvu u prekograničnim pravnim pitanjima, on savetuje lica koja se sa turskim pravnim sistemom suočavaju iz inostranstva ili na teritoriji Turske.

---

Za više pomoći ili konsultacije o ovom pitanju, možete nas kontaktirati.